การศึกษาพบความแปรผันทางกายวิภาคของ clivus ในร้อยละ 12.5 ของกะโหลกศีรษะแห้งจากประชากรภาคตะวันออกเฉียงเหนือของไทย โดยร่อง fossa navicularis magna และตุ่มที่ขอบด้านหน้าของ foramen magnum เป็นความแปรผันที่พบได้บ่อยที่สุด ข้อมูลนี้มีประโยชน์ต่อการตีความภาพและการวางแผนทางศัลยกรรมฐานกะโหลกศีรษะ

ที่มาและความสำคัญ

การแปรผันทางกายวิภาคของกระดูก clivus ซึ่งเป็นส่วนฐานของกะโหลกศีรษะที่อยู่ใกล้โครงสร้างทางประสาทและหลอดเลือดสำคัญ มีความเกี่ยวข้องทั้งในด้านคลินิกและพัฒนาการ แต่มีข้อมูลจำกัดในประชากรเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ การศึกษานี้จึงตรวจสอบความชุกและลักษณะมอร์โฟเมตริกของความแปรผันต่าง ๆ ของกระดูก clivus ในกะโหลกศีรษะแห้งจากประชากรภาคตะวันออกเฉียงเหนือของไทยจำนวน 304 ซาก โดยประเมินรูปร่าง ขนาด ความสูง และความกว้างของความแปรผันที่พบมากที่สุด เช่น ร่อง fossa navicularis magna และตุ่มที่ขอบด้านหน้าของ foramen magnum โดยพบความแปรผันเหล่านี้ในร้อยละ 12.5 ของตัวอย่าง ซึ่งเป็นข้อมูลพื้นฐานที่สำคัญสำหรับการตีความภาพถ่ายทางรังสีและการผ่าตัดฐานกะโหลกศีรษะในบริบททางคลินิกและกายวิภาคศาสตร์

Abstract

Purpose

Anatomical variations of the clivus may have clinical and embryological relevance but remain underexplored in specific populations. This study investigated the prevalence and morphometric characteristics of clival anatomical variants in dried human skulls from the Northeastern Thai population.

Methods

Three hundred four dried human skulls (282 males, 22 females) were examined macroscopically. Variations of the clivus were identified and recorded by two independent observers, with discrepancies resolved by consensus. Descriptive statistics were used to report prevalence. Morphometric measurements (height and breadth) were taken for applicable variants using a digital caliper. Chi-square tests assessed sex differences.

Results

Fossa navicularis magna and tubercle at the anterior margin of the foramen magnum were the most prevalent variants, each observed in 38 skulls (12.5%). The basilar processes were found in 12 skulls (3.9%), condylus tertius in 5 skulls (1.6%), and prebasioccipital arch in 1 skull (0.3%). These variations showed variable morphometry. Fossa navicularis magna averaged 5.1 mm in height and 4.1 mm in breadth; tubercle at the anterior margin of the foramen magnum, 2.7 mm in breadth; basilar processes, 3.9 mm in height; condylus tertius, 6.3 mm in height and 6.9 mm in breadth; and prebasioccipital arch, 10.5 mm in height and 15.5 mm in breadth. No significant sex differences were found for fossa navicularis magna (p = 0.40), tubercle at the anterior margin of foramen magnum (p = 0.61) or basilar process (p = 0.67).

Conclusion

Clival variants, especially fossa navicularis magna and anterior tubercles, were found in 12.5% of skulls in this first study on Northeastern Thais. These may impact imaging interpretation and skull base surgery, reiterating the need for anatomical awareness in clinical contexts.

KEYWORDS: Clivus, Anatomical variation, Morphometry, Skull base, Northeastern Thai population

Citation: Yurasakpong, L., Suwannakhan, A., Asuvapongpatana, S. et al. Anatomical and morphometric study of variations of the clivus in dried human skulls from the northeastern Thai population. Surg Radiol Anat47, 214 (2025). https://doi.org/10.1007/s00276-025-03732-7

RELATED SDGs:

3. GOOD HEALTH AND WELL-BEING

ผู้ให้ข้อมูล: ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.อธิคุณ สุวรรณขันธ์
ชื่ออาจารย์ที่ทำวิจัย: ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.ลภัสรดา ยุรศักดิ์พงศ์
ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.อธิคุณ สุวรรณขันธ์ รองศาสตราจารย์ ดร.สมลักษณ์ อสุวพงษ์พัฒนา
Credit ภาพ: ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.ลภัสรดา ยุรศักดิ์พงศ์
Webmaster: ว่าที่ ร.อ. นเรศ จันทรังสิกุล

จากการศึกษาจากภาพเอกซเรย์คอมพิวเตอร์ (computed tomography) จากผู้ป่วยรวม 407 ราย ผู้วิจัยพบปุ่มกระดูกที่ยังไม่มีการอธิบายมาก่อนในส่วนบนของกระดูก clivus ในผู้ป่วย 40 รายหรือร้อยละ 9.8 โดยปุ่มกระดูกนี้วางตัวอยู่ระว่าง dorsum sallae และ foramen magnum ปุ่มกระดูกชนิดใหม่นี้สามารถจำแนกได้เป็นสามประเภท ได้แก่ single double และ triple โดยชนิด single มีความชุกที่ร้อยละ 8.7 ชนิด double มีความชุกที่ 0.98 และชนิด triple ที่ร้อยละ 0.25 ความกว้างและความสูงเฉลี่ยของปุ่มกระดูกนี้อยู่ที่ 4.4±1.5 มม. (ช่วง 1.4–7.9 มม.) และ 1.7±0.7 มม. (ช่วง 0.8–4.2 มม.) ตามลำดับ ผู้วิจัยได้บัญญัติชื่อของปุ่มกระดูกเหล่านี้ว่า “basilar tubercles of the clivus” และ “basilar eminences of the clivus” ขึ้นอยู่กับขนาดของปุ่มที่พบ

ที่มาและความสำคัญ

งานวิจัยฉบับนี้รายงานถึงการค้นพบของปุ่มกระดูกชนิดใหม่ตรงบริเวณส่วนบนของ clivus ซึ่งเป็นพื้นที่ที่อยู่ตรงฐานกะโหลกด้านหน้าต่อ foramen magnum

Abstract

Background

The clivus forms the central skull base between the dorsum sellae and the foramen magnum. Although bony variations of the inferior surface of the clivus are well-recognized and have been well studied, studies of bony variations of the basilar (superior) surface of the clivus are scarce. Therefore, the present study was performed to investigate bony anatomical variations on the basilar part of the clivus.

Methods

Computed tomography scans belonging to 407 Indian subjects from the CQ500 open-access dataset were retrospectively reviewed.

Results

Bony tubercles on the basilar surface of the clivus were found in 40 cases (9.83%). They were classified into three types including single, double and triple. A single tubercle was found in 35 cases (8.60%) including 12 on the left (2.95%), 10 on the right (2.46%) and 13 in the center (3.19%). The tubercles were doubled in four cases (0.98%) and tripled in one case (0.25%). The average width and height of the tubercles were 4.4 ± 1.5 mm (range 1.4–7.9 mm) and 1.7 ± 0.7 mm (range 0.8–4.2 mm), respectively. Ninety-five (95%) percent of the tubercles were located on the lower half of the clivus.

Conclusions

To our knowledge, these tubercles have not been previously described. Therefore, we suggest the terms “basilar tubercles of the clivus” and “basilar eminences of the clivus”, depending on their sizes. Knowledge of these newly described structures is important when interpreting radiological images of the skull base.

KEYWORDS: Clivus, Skull, Anatomical variation, Computed tomography, Terminology, Imaging

Citation: Tangrodchanapong, T., Yurasakpong, L., Suwannakhan, A., Chaiyamoon, A., Iwanaga, J., & Tubbs, R. S. (2023). Basilar tubercles and eminences of the clivus: Novel anatomical entities. Annals of Anatomy-Anatomischer Anzeiger, 250, 152133. DOI: https://doi.org/10.1016/j.aanat.2023.152133.

RELATED SDGs:

3. GOOD HEALTH AND WELL-BEING

ผู้ให้ข้อมูล: ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.อธิคุณ สุวรรณขันธ์
ชื่ออาจารย์ที่ทำวิจัย: ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.อธิคุณ สุวรรณขันธ์, อาจารย์ ดร.ลภัสรดา ยุรศักดิ์พงศ์
Credit ภาพ: ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.อธิคุณ สุวรรณขันธ์
Webmaster: ว่าที่ ร.อ. นเรศ จันทรังสิกุล

งานวิจัยฉบับนี้อธิบายถึงทางเดินใหม่ของการไหลของเลือดดำจาก dural venous sinus ไปยัง basilar venous plexus ผ่านทาง diploic space ของกระดูก clivus ซึ่งเป็นการค้นพบใหม่และยังไม่มีการอธิบายมาก่อนในตำรากายวิภาคศาสตร์

ที่มาและความสำคัญ

ระบบหลอดเลือดดำไขสันหลังมีความซับซ้อน ซึ่งประกอบไปด้วยเครือข่ายของหลอดเลือดไร้วาล์วที่ไหลผ่านระบบหลอดเลือดดำในสมองและกระดูกสันหลัง เครือข่ายของหลอดเลือดดำในกะโหลกศีรษะประกอบด้วยหลอดเลือดดำ intracranial, dural venous sinus, หลอดเลือดดำ diploic และหลอดเลือดดำ emissary อย่างไรก็ตาม นอกจากระบบหลอดเลือดดำไขสันหลังจะก่อให้เกิดการไหลเวียนของเลือดดำกลับเข้าหัวใจแล้ว ยังเป็นตัวช่วยปรับความดันภายในกะโหลกศีรษะอันเนื่องมาจากการเปลี่ยนแปลงของท่าทาง (posture) รวมถึงมีส่วนช่วยในการควบคุณอุณหภูมิอีกด้วย อย่างไรก็ตาม ทางเดินใหม่ของการไหลของเลือดดำจาก dural venous sinus ไปยัง basilar venous plexus ผ่านทาง diploic space ของกระดูก clivus ซึ่งเป็นการค้นพบใหม่

Abstract

Background

The internal jugular vein (IJV) is the pre-eminent outflow of the dural venous sinuses (DVS) in the supine position, while the vertebral venous plexus (VVP) dominates venous outflow in the upright position. Emissary veins can also be an accessory pathway for this venous egress. To our knowledge, alternative dural venous sinus directly drainage via the diploic space has not been previously reported in the literature.

Methods

Ten fresh frozen adult cadavers underwent exposure of the basilar venous plexus. The entire plexus, still adhered to the underlying clivus, was removed with its underlying bone and submitted for histological examination following decalcification (Masson Trichrome, 5 μm slices).

Results

All specimens were found to have direct communication between the basilar venous plexus and underlying diploic space of the clivus i.e., no intermediate clival emissary vein. These were concentrated near the midline and were more numerous over the clivus near the junction of the occipital and sphenoid bones. The endothelium of the venous sinus was continuous at the opening into the diploic space and these openings ranged in size from 500 to 750 μm (mean 650 μm).

Conclusions

An improved understanding of the cerebral venous drainage can assist clinicians and surgeons in recognizing normal, pathologic, and variant anatomy in this region. Based on our study, direct venous sinus (DVS) to diploic space drainage offers an additional pathway for venous egress from the intracranium. Therefore, removal of the dura over the clivus during various skull base procedures might be associated with increased venous bleeding from the basilar venous plexus on its deep surface where it interfaces with the clivus.

KEYWORDS: Basilar venous plexus, Clivus, Dural venous, Diploic space, Internal jugular vein

Citation: Tucci, M., Chaiyamoon, A., Suwannakhan, A., Cardona, J. J., Comert, A., Iwanaga, J., Dumont, A.S. & Tubbs, R. S. (2023). A Novel Direct Pathway of Dural Venous Outflow from the Basilar Venous Plexus via the Diploic Space of the Clivus. World Neurosurgery, 175, 1182-1185. https://doi.org/10.1016/j.wneu.2023.04.093

RELATED SDGs:

3. GOOD HEALTH AND WELL-BEING

ผู้ให้ข้อมูล: ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.อธิคุณ สุวรรณขันธ์
ชื่ออาจารย์ที่ทำวิจัย: ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.อธิคุณ สุวรรณขันธ์
Credit ภาพ: ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.อธิคุณ สุวรรณขันธ์